รส ลีลา วรรณคดี

                                                                                                                 

เสาวรจนี  (บทชมโฉม)
        เสาวรจนี  (บทชมโฉม)  คือการกล่าวชมความงามของตัวละครในเรื่อง  ซึ่งอาจเป็นได้ทั้งตัวละครที่เป็นอมุนษย์  มนุษย์  หรือสัตว์

ตัวอย่าง

       - บทชมโฉมนางมัทนา  โดนท้าวชัยเสนรำพึงรำพันไว้ในวรรณคดีเรื่องมัทนะพาธา
                        เสียงเจ้าสิเพรากว่า                     ดุริยางคะดีดใน
                ฟากฟ้าสุราลัย                                   สุรศัพทะเริงรมย์
                ยามเดินบเขินขัด                                กละนัจจะน่าชม
                กรายกรก็เร้ารม                                 ยะประหนึ่งระบำสรวย
                ยามนั่งก็นั่งเรียบ                               และระเบียบเขินขวย
                แขนอ่อนฤเปรียบด้วย                        ธนุก่งกระชับไว้
                พิศโฉมและฟังเสียง                          ละก็เพียงจะขาดใจ
                                                                                (พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว)
       - บทชมโฉมนางเงือก  ซึ่งติดตามพ่อแม่มาเพื่อพาพระอภัยมณีหนีนางผีเสื้อสมุทร   จากเรื่องพระอภัยมณี
                        พงศ์กษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย      ดูแช่มช้อยโฉมเฉลาทั้งเผ้าผม
                ประไพพักตร์ลักษณ์ล้ำล้วนขำคม            ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง
                ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด                   ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง
                พระเพลินพิศคิดหมายเสียดายดวง          แล้วหนักหน่วงนึกที่จะหนีไป
                                                                                                    (พระสุนทรโวหาร  (ภู่))
       - บทชมกวางทอง  ซึ่งท้าวทุษยันต์พบขณะประพาสป่า  เมื่อติดตามไปท้าวทุษยันต์จึงได้พบนางศกุนตลา  จากวรรณคดีเรื่องศกุนตลา
                        เหลือบเห็นกวางขำดำขลับ          งามสรรพสะพรั่งดังเลขา
                งามเขาเป็นกิ่งกาญจนา                       งามตานิลรัตน์รูจี
                คอก่งเป็นวงราววาด                          รูปสะอาดราวนางสำอางศรี
                เหลียวหน้ามาดูภูมี                             งามดังนารีชำเลืองอาย
                ยามวิ่งลิ่วล้ำดังลมส่ง                          ตัดตรงทุ่มพลันผันผาย
                                                                                (พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว)

                                                                                                                 

นารีปราโมทย์  (บทเกี้ยวโอ้โลม)
        นารีปราโมทย์   (บทเกี้ยวโอ้โลม)   คือ  การกล่าวแสดงความรักในการพบกันระยะแรกๆ  และในตอนโอ้โลม  ก่อนจะถึงบทสังวาสนั้นด้วย
ตัวอย่าง

พระอภัยมณี   (พระอภัยมณีโอ้โลมนางละเวง)
                ถึงม้วยดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร               ไม่สิ้นสุดความรักสมัครสมาน
        แม้นเกิดในใต้ฟ้าสุธาธาร                         ขอพบพานพิศวาสไม่คลาดคลา
        แม้นเนื้อเย็นเป็นห้วงมหรรณพ                   พี่ขอพบศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา
        แม้นเป็นบัวตัวพี่เป็นภุมรา                       เชยผกาโกสุมปทุมทอง
        เจ้าเป็นถ้ำอำไพขอให้พี่                           เป็นราชสีห์สมสู่เป็นคู่สอง
        จะติดตามทรามสงวนนวลละออง                เป็นคู่ตรองพิศวาสทุกชาติไป
(พระสุนทรโวหาร (ภู่))


บทเห่สังวาส
                                พี่ชมพี่เชยแล้ว         พลางถาม
                        เจ้ามิอื้ออำความ               ไป่พร้อง
                        เจ้าเอื้อนมิเออขาม              เขินพี่   อยู่ฤา
                        ผินพักตรมาอย่าข้อง            ขัดแค้นเคืองเลย
(เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร์)
 

วิวาหพระสมุทร (ในทำนองเพลงคลื่นกระทบฝั่ง)
                        อันโดรเมดาสุดาสวรรค์            ยิ่งกว่าชีวันเสน่หา
                ขอเชิญชาวสวรรค์ชั้นฟ้า                   เปิดวิมานมองมาให้ชื่นใจ
                ถึงกลางวันสุริยันแจ่มประจักษ์             ไม่เห็นหน้านงลักษณ์ยิ่งมืดใหญ่
                ถึงราตรีมีจันทร์อันอำไพ                    ไม่เห็นโฉมประโลมใจก็มืดมน
                อ้าดวงสุรีย์ศรีของพี่เอ๋ย                      ขอเชิญเผยหน้าต่างนางอีก
                ขอเชิญจันทร์ส่องสว่างกลางสกล            เยี่ยมมาให้พี่ยลเยือกอุรา
 (พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว)

                                                                                                                 

 

                      
พิโรธวาทัง  (บทตัดพ้อ)
        พิโรธวาทัง  (บทตัดพ้อ)  คือการกล่าวข้อความแสดงอารมณ์ไม่พอใจ  ตั้งแต่น้อยไปจนมาก  จึงเริ่มตั้งแต่  ไม่พอใจ  โกรธ  ตัดพ้อ  ประขดประชัน  กระทบกระเทียบเปรียบเปรย เสียดสี  และด่าว่าอย่างรุนแรง  
ตังอย่าง
        พระจันทโครบตัดพ้อนางโมราที่ยื่นพระขรรค์ไปทางทนายโจร   ทำให้นายโจรทำร้ายพระจันทโครบจากเรื่องจันทโครบ
                น้ำใจนางเหมือนน้ำค้างบนไพรพฤกษ์         เมื่อยามดึกดังจะรองเข้าดื่มได้
        ครั้นรุ่งแสงสุรีย์ฉายก็หายไป                             เพิ่งเห็นใจเสียเมื่อใจจะขาดรอน
(ไม่ปรากฏนามผู้แต่ง)


        เมื่อได้ยินคนธรรพ์นาฏกุเวรขับเพลง  “รื่นรื่ยชื่นจิตพี่จำได้...”  พระยาครุฑก็รู้ว่านาฏกุเวรได้แอบขึ้นไปสมสู่กับกากีบนวิมานสิมพลีของตน  จึงรำพันด้วยความโกรธและอาลัยรักกากี  หลังจากนั้นก็ขึ้นไปตัดพ้อนางกากี  ก่อนนำนางมาไว้ที่  หน้าพระลานของพระเจ้าพรหมทัต   จากเรื่องกากีคำกลอน
                        ครั้งนี้เสียรักก็ได้รู้               ถึงเสียรู้ก็ได้เชาวน์ที่เฉาฉงน
                เป็นชายหมิ่นชายต้องอายคน        จำจนจำจากอาลัยลาน
(เจ้าพระยาพระคลังหน)


       บทตัดพ้อที่แสดงทั้งอารมณ์รักและแค้นของ  อังคาร  กัลป์ยาณพงษ์  จากบทกวีเสียเจ้า
                        จะเจ็บจำไปถึงปรโลก      ฤารอยโศกรู้ร้างจางหาย
                จะเกิดกี่ฟ้ามาตรมตาย             อย่าหมายว่าจะให้หัวใจ
(อังคาร  กัลป์ยาณพงษ์)


        บทตัดพ้อที่แทรกอารมณ์ขันของ  สุจิตต์  วงษ์เทศ  จากบทกวีปากกับใจ
                        เมื่อรักกันไม่ได้ก็ไม่รัก       ไม่เห็นจักเกรงการสถานไหน
                ไม่รักกูกูก็จักไม่รักใคร                เอ๊ะน้ำตากูไหลทำไมฤา
(สุจิตต์  วงษ์เทศ)



                                                                                                                 

สัลลาปังคพิไสย  (บทโศก)
สัลลาปังคพิไสย  (บทโศก)  คือการกล่าวข้อความแสดงอารมณ์โศกเศร้า  อาลัยรัก

ตัวอย่าง
        บทโศกของนางวันทอง  ซึ่งคร่ำครวญอาลัยรักต้นไม้ในบ้านขุนช้าง  อันแสดงให้เห็นว่านางไม่ต้องการติดตามขุนแผนไปแต่ก็ต้องไปเพราะขุนแผนร่ายมนตร์สะกด  เมื่อเห็นว่านางมัวร่ำไรลาต้นไม้  สิ่งของอยู่นั่นเอง  จากเรื่องขุนช้างขุนแผน  ตอนขุนแผนพานางวันทองหนี
                        ลำดวนเอ๋ยจะด่วนไปก่อนแล้ว          ทั้งเกดแก้วพิกุลยี่สุ่นสี
                จะโรยร้างห่างสิ้นกลิ่นมาลี                      จำปีเอ๋ยกี่ปีจะมาพบ
(พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย)

        สุนทรภู่คร่ำครวญถึงรัชกาลที่ 1  ซึ่งสวรรคตแล้ว   เป็นเหตุให้สุนทรภู่ต้องตกระกำลำบาก  เพราะไม่เป็นที่โปรดปรานของรัชกาลที่ 3  ต้องระเห็จเตร็ดเตร่ไปอาศัยในที่ต่างๆ  ขณะล่องเรือผ่านพระราชวัง  สุนทรภู่ซึ่งระลึกถึงความหลังก็คร่ำครวญ  อาลัยถึงอดีตที่เคยรุ่งเรือง  จากนิราศภูเขาทอง
                        เคยหมอบใกล้ได้กลิ่นสุคนธ์ตรลบ   ละอองอบรสรื่นชื่นนาสา
                สิ้นแผ่นดินสิ้นรสสุคนธา                       วาสนาเราก็สิ้นเหมือนกลิ่นสุคนธ์
(พระสุนทรโวหาร  (ภู่))

        กาพย์นางลอย  ตอนหนึ่งในบทพากย์รามเกียรติ์  แสดงคำรำพันอาลัยอาวรณืของพระรามที่มีต่อนางสีดา  (นางเบญกายปลอมตัว  แกล้งทำเป็นตายลอยน้ำมา)
                        พระโกศทองจะรองรับ               สำหรับราชเทวี
                เชิญศพขึ้นสู่สี-                                  วิกาแก้วอันเรืองรอง
                เข้าสู่พระเมรุมาศ                               อันโอภาสด้วยเทียนทอง
                แสงเพลิงจะเริงรอง                            ไปต้องสีวิสูตรพลาย
                อัจกลับจงกลกลีบ                                 ประทีปทองจะส่องฉาย
                พู่ห้อยเพดารราย                                 ระรวยรื่นรำเพยลม
                พระวิสูตรจะวงวัง                               บัลลังก์ทิพบรรทม
                รูปภาพจะเคียมคม                               กินนรฟ้อนอยู่ผาดผัน
                อีกพระญาติวงศา                                 ก็จะมาประชุมกัน
                แสนสาวพระกำนัล                              จะนอบน้อมประนมกร
                ยามค่ำจะร่ำไห้                                   วิเวกใจให้อาวรณ์
                เสียงสังข์และแตรงอน                         จะประโคมอยู่ครืนเครง
(พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย)

                                                                                                                 

รสทางวรรณคดีสันสกฤต
       รสวรรณคดีสันสกฤต มีปรากฏใน ตำรานาฏยศาสตร์ (นาฏยเวท) ของพระภรตมุนี ซึ่งกล่าวถึงคุณสมบัติของตัวละครสันสกฤตที่ดีกว่า ต้องประกอบด้วยรส ๙  รส คือ ศฤงคารรส หาสยรส กรุณารส รุทรรส วีรรส ภยานกรส พีภัตสรส อัพภูตรสและศานติรส โดยมีรายละเอียดดังนี้
                ๑) ศฤงคารรส (รสแห่งความรัก) เป็นการพรรณาความรักระหว่างหนุ่มสาวระหว่างสามี ภรรยา ระหว่างผู้ใหญ่กับผู้น้อย บิดามารดากับบุตร ญาติกับญาติ ฯลฯ สามารถทำให้ผู้อ่าน พอใจรัก เห็นคุณค่าของความรักนึกอยากรักกับเขาบ้างเช่น รักฉันชู้สาว รักหมู่คณะ รักประเทศชาติ เป็นต้น อย่างเช่น เรื่องลิลิตพระลอ เต็มไปด้วยรสรัก(บาลี เรียกรสนี้ว่า รติรส) จะกล่าวว่าในรสนี้ อาจเทียบได้กับนารีปราโมทย์ก็ว่าได้
                         ..ถึงไปก็ไม่อยู่นาน                    เยาวมาลย์อย่าโศกเศร้าหมอง
                พระจุมพิตชิดเชยปรางทอง               กรประคองนฤมลขึ้นบนเพลาฯ
                ในบทนี้ เนื้อความจะคล้ายกับตัวอย่างที่ยกไว้ในรสนารีปราโมทย์ คือตนก็ยังรักจินตะหราอยู่ ไม่ได้หนีหน่ายไปไหน ขอจินตะหราอย่าโศกเศร้าเสียใจไปเลย

                ๒) หาสยรส (รสแห่งความขบขัน)เป็นการพรรณนาที่ทำให้เกิดความร่าเริง สดชื่น เสนาะ ขบขัน อาจทำให้ผู้อ่าน ผู้ดูยิ้มกับหนังสือ ยิ้มกับภาพที่เห็น ถึงกับลืมทุกข์ดับกลุ้มไปชั่วขณะ เช่น เรื่องระเด่นลันได เป็นต้น (บาลีเรียกรสนี้ว่า หาสะรส) ตัวอย่างเช่น
                                      บ้างบ่าวเข้าคนละบ่าพานายวิ่ง   ประเจียดเครื่องเปลื้องทิ้งไว้เกลื่อนกล่น
                                  บ้างหนามเกี่ยวหัวหูไม่รู้ตน               ซุกซนด้นไปแต่ลำพัง
                                  บ้างเททิ้งไถ้ข้าวเขนงปืน                  รื้อตื่นเสียงเพื่อนกันข้างหลัง
                                  ที่ถูกปืนป่วยขาละล้าละลัง                 อุตส่าห์คลานเซซังซุกไปฯ
                กวีตั้งใจจะให้ดูแล้วตลกขบขัน แม้ว่าเราอาจจะอ่านแล้วรู้สึกเฉยๆ ไม่ขำสักเท่าไหร่ คือเมื่อท้าวกะหมังกุหนิงถูกกริชแล้ว โดยปกติเมื่อแม่ทัพตาย ใครเล่าจะยังอยู่รบต่อ ก็ได้แต่แตกกระเจิงหนีกันหัวซุกหัวซุน บ้างก็วิ่งกันผ้าผ่อนหลุดลุ่ย หนามทิ่งแทงเกี่ยวไปเกี่ยวมา บ้างวิ่งบ้างคลาน เห็นถึงความ ชุลมุนวุ่นวายไปหมด    
 
                ๓) กรุณารส (รสแห่งความเมตตากรุณาที่เกิดภายหลังความเศร้าโศก) เป็นบทพรรณนาที่ทำให้ผู้อ่านหดหู่เหี่ยวแห้ง เกิดความเห็นใจถึงกับ น้ำตาไหล พลอยเป็นทุกข์ เอาใจช่วยตัวละคร เช่น เห็นใจนางสีดา เห็นใจจรกา และเห็นใจนางวันทอง เป็นต้น(บาลีเรียกรสนี้ว่า โสกะรส)
                                       แต่การศึกครั้งนี้ไม่ควรเป็น           เกิดเข็ญเพราะลูกอัปลักษณ์
                                  จะมีคู่ผู้ชายก็ไม่รัก                            จึงหักให้สาสมใจ
                เมื่ออ่านตรงช่วงนี้แล้ว เราจะรู้สึกสงสารท้าวดาหาขึ้นมาจับใจ เพราะท้าวดาหาได้แต่ตัดพ้อต่อว่าน้อยใจ ว่าศึกสงครามนั้นมันไม่น่าเกิดขึ้นหรอก ถ้าไม่ใช่เพราะว่าลูกของตนนั้นหน้าตาอัปลักษณ์ ดูสิ ขนาดว่าจะแต่งงานทั้งที ผู้ชายเขายังไม่รักเลย ซึ่งเป็นการ กล่าวประชดประชัน เพราะท้าวดาหานั้นกำลังน้อยใจอิเหนา

                ๔) รุทรรส/เราทรรส (รสแห่งความโกรธเคือง) บทบรรยายหรือพรรณนาที่ทำให้ผู้ดูผู้อ่านขัดใจฉุนเฉียว ขัดเคืองบุคคลบางคนในเรื่อง บางทีถึงกับขว้างหนังสือทิ้ง หรือฉีกตอนนั้นก็มี เช่น โกรธขุนช้าง โกรธชูชก(บาลีเรียกรสนี้ว่า โกธะ) รสนี้ เทียบได้กับรสวรรณคดีไทยคือ พิโรธวาทัง
                                                     เมื่อนั้น                           ท้าวกะหมังกุหนิงนเรนทร์สูร
                                  ได้ฟังทั้งสองทูตทูล                          ให้อาดูรเดือดใจดั่งไฟฟ้า
                                  จึงบัญชาตรัสด้วยขัดเคือง               ดูดู๋เจ้าเมืองดาหา
                                  เราอ่อนง้อขอไปในสารา                  แต่จะว่ารับไว้ก็ไม่มี
                เป็นตอนที่ท้าวกะหมังกุหนิงก็กำลังโกรธยิ่งนัก เพราะตนนั้นยอมอ่อนข้อส่งคนไปขอเจรจา แต่ท้าวดาหานั้นหาได้จะรับไว้แม้แต่นิดเดียวเลย คิดแล้วก็น่าแค้นใจนัก 

                ๕) วีรรส (รสแห่งความกล้าหาญ) บทบรรยายหรือพรรณาที่ทำให้ผู้อ่าน ผู้ดู ผู้ฟังพอใจผลงานและหน้าที่ ไม่ดูหมิ่นงาน อยากเป็นใหญ่ อยากร่ำรวย อยากมีชื่อเสียง เลียนแบบสมเด็จพระนเรศวร ชอบความมีขัตติมานะของพระมหาอุปราชา จากเรื่องลิลิตตะเลงพ่าย (บาลีเรียกรสนี้ว่า อุตสาหะรส)
                                             ...จะตั้งหน้าอาสาชิงชัย           มิได้ย่อท้อถอยหลัง
                                  สู้ตายไม่เสียดายชีวัง                          กว่าจะสิ้นชีวังของข้านี้ฯ
                เมื่อได้อ่านบทนี้แล้ว บางคนอาจจะเลือดรักชาติพลุ่งพล่านเลยเทียว บนข้างต้นนี้เป็นตอนที่เจ้าเมืองในปกครองของท้าวกะหมังกุหนิง นั้นรับปากเป็นมั่นเป็นเหมาะอย่างดีว่า ตนยินดีร่วมรบร่วมต่อสู้อย่างสุดกำลัง พร้อมจะสู้แม้ตัวจะตายก็ยอม

                ๖) ภยานกรส (รสแห่งความกลัว ตื่นเต้นตกใจ) บทบรรยายหรือพรรณาที่ทำให้ผู้อ่านผู้ฟัง ผู้ดู มองเห็นทุกข์ เห็นโทษ เห็นภัยในบาปกรรมทุจริต เกิดความสะดุ้ง กลัวโรคภัยสัตว์ร้าย ภูตผีปีศาจ บางครั้งต้องหยุดอ่าน รู้สึกขนลุกซู่ อ่านเรื่อง ผีต่างๆ
                                                เห็นระตูถอยเท้าก้าวผิด         พระกรายกริชแทงอกตลอดหลัง
                                  ล้มลงด่าวดิ้นสิ้นกำลัง                          มอดม้วยชีวังปลดปลงฯ
                เมื่ออ่านแล้วคงรู้สึกอึ้ง เสียวสันหลังไปชั่วขณะ เราคงจะรู้สึกว่าโลกนี้นั้นล้วนเป็นอนิจจังจริงๆ  เพราะเราได้เห็นบทสรุปของการไม่รู้จักที่ต่ำที่สูง บทสรุปของการลำพองตน ตนเองนั้นเป็นดั่งแสงหิ่งห้อย จะไปแข่งกับแสงอาทิตย์ได้เช่นไร บทข้างต้นนี้บรรยายไห้เห็นภาพได้อย่างชัดเจน ว่าท้าวกะหมังกุหนิงนั้น เพียงแค่ก้าวเท้าผิดเพียงก้าวเดียว ก็ถูกอิเหนาแทงกริชจากอกทะลุไปถึงหลัง ล้มลงนอนดิ้นลงไปเลยทีเดียว นึกแล้วคง สยดสยองมิใช่น้อย

                ๗) พีภัตสรส (รสแห่งความชัง ความรังเกียจ) บทบรรยายหรือพรรณนาที่ทำให้ผู้อ่านผู้ดู ผู้ฟังชังน้ำหน้าตัวละครบ้างตัว เพราะจิต(ของตัวละคร) บ้าง เพราะความโหดร้ายของตัวละครบ้างเช่น เกลียดนางผีเสื้อสมุทร ในเรื่องพระอภัยมณีที่ฆ่าพ่อเงือก เป็นต้น (บาลีเรียกรสนี้ว่า ชิคุจฉะรส)
ในตอนที่ศึกษานี้ ไม่พบว่ามีตอนที่ให้อารมณ์ได้อย่างเกลียดชังเท่าไหร่นัก

                ๘) อัพภูตรส (รสแห่งความพิศวงประหลาดใจ) บทบรรยายหรือพรรณนาที่ทำให้นึกแปลกใจ เอะใจ อย่างหนัก ตื่นเต้นนึกไม่ถึงว่า เป็นไปได้ เช่นนั้น หรือ อัศจรรย์คาดไม่ถึงในความสามารถ ในความคมคายของคารม ในอุบายหรือในศิลปวิทยาคุณแปลกใจในสุปฎิบัติ (ความประพฤติที่ดีงาม) แห่งขันติ เมตตา กตัญญู อันยากยิ่งที่คนธรรมดาจะทำได้ (รสนี้บาลีเรียก วิมหะยะรส)

                ๙) ศานติรส(รสแห่งความสงบ) อันเป็นอุดมคติของเรื่อง เช่น ความสงบสุขในแดนสุขาวดี ในเรื่อง วาสิฏฐี อันเป็นผลมุ่งหมายทางโลก และทางธรรม เป็นผลให้ผู้อ่าน ผู้ดู ผู้ฟัง เกิดความสุขสงบ ในขณะได้เห็นได้ฟัง ตอนนั้น ด้วย (บาลีเรียกรสนี้ว่า สมะรส)